کاربرد تئوری بازی در تحریم ها
کاربرد تئوری بازی در تحریم ها

ریچارد نفیو در کتاب خود با عنوان هنر تحریم ها نوشته است {تحریم کردن یک هنر است} یعنی در تحریم علاوه بر توانایی و مهارت انجام دادن تحریم ؛ توجه به جزئیات خیلی مهم است. برای گرفتن بهترین نتیجه از تحریم نیازمند به یک زمینی هستند که کشور هدف در آن بازی کند تا بتوانند نقاط ضعف و قدرت آن کشور را پیدا کنند.در این یادداشت به توضیح زمینی که کشور تحریم کننده باید بوجود بیاورد تا بتواند بهترین نتیجه را دریافت کند پرداخته و همینطور راهکار هایی نیز برای کشوری که تحریم می شود ارائه می شود تا بتواند فشار های تحریم را خنثی کند.

ریچارد نفیو در کتاب خود با عنوان هنر تحریم ها[۱] نوشته است {تحریم کردن یک هنر است} یعنی در تحریم علاوه بر توانایی و مهارت انجام دادن تحریم ؛ توجه به جزئیات خیلی مهم است. برای گرفتن بهترین نتیجه از تحریم نیازمند به یک زمینی هستند که کشور هدف در آن بازی کند تا بتوانند نقاط ضعف و قدرت آن کشور را پیدا کنند.در این یادداشت به توضیح زمینی که کشور تحریم کننده باید بوجود بیاورد تا بتواند بهترین نتیجه را دریافت کند پرداخته و همینطور راهکار هایی نیز برای کشوری که تحریم می شود ارائه می شود تا بتواند فشار های تحریم را خنثی کند.

ایران از ابتدای انقلاب اسلامی با تحریم ها موجه شده است که به صورت قطع می توان گفت کشوری که بیشترین و سخت ترین تحریم ها را علیه ایران داشته است امریکا است. تحریم ها برای این وضع می شوند تا بتوانند نتایجی را برای کشور تحریم کننده داشته باشد و برای این کار باید کشور هدف را مجبور به انجام دستورات کرد در این صورت برای این کار باید بتوان نقاط ضعف و قدرتشان را بدست آورد و همین طور پایبندی به اصولی که از آنها حمایت می کنند.

راهی که ریچارد نفیو برای بدست آوردن آن نقاط اشاره می کند ایجاد یک زمین بازی است که باید ویژگی هایی داشته باشد. یکی از مهمترین نظریه های دنیای اقتصاد و حتی مرتبط به همه رشته های دیگر نظریه بازی ها است. امروز کتمر کسی است که با این نظریه مواجه نشده باشد.

حال نظریه بازی ها در مورد چه چیز هایی صحبت می کند و چگونه اثر می گذارد ؟و این نظریه چه رابطه ای با تحریم ها دارد؟ چگونه می شود از آن زمین خارج شد؟

آیا در شرایط حال که بیماری کرونا در جهان همه گیر شده است بر تحریم های ایران نیز تاثیر می گذارد یعنی باعث می شود زمین بازی تغییر کند؟

نظریه بازی

نظریه بازی به مطالعه رفتار راهبردی بین عوامل عقلانی می پردازد؛ رفتار راهبردی زمانی بروز می کند که مطلوبیت هر عامل نه فقط به راهبرد انتخاب شده توسط خود بلکه به راهبرد انتخاب شده توسط بازیگران دیگر همبستگی داشته باشد. مانند مذاکرات تجاری بین دو کشور،  جنگ تبلیغاتی بین دو شرکت رقیب

اصل در این بازی تمرکز روی تعادل یعنی یافتن راهبرد بهینه برای بازیگران است. در هر بازی با استراتژی مختلط، بازیگران به طریق منطقی و معقول راهبرد های خود را انتخاب می کنند و به دنبال حداکثر سود خود در بازی هستند، حداقل یک راهبرد برای بدست آوردن بهترین نتیجه برای هر بازیگر قابل انتخاب است و چنانچه بازیگر راهکار دیگری به غیر از آن را انتخاب کند، نتیجه بهتری به دست نخواهد آمد.

عوامل بازی

۱.بازیگران: طرف های بازی که هرکدام حداقل دو راهبرد در اختیار داشته باشند.

۲.راهبرد در اختیار هر بازیگر: زنجیره ای مرتب از اقداماتی است که بازیگر می تواند در قدم های مختلف بازی کند.

۳.ترتیب بازی: در هر قدم از بازی، چه بازیگری حرکت می کند.

۴.ساختار اطلاعاتی: در هر لحظه از بازی هر بازیگر می تواند چه اطلاعاتی را از حرکت ها و ترجیحات طرف مقابل بداند .

۵.خروجی های بازی: وقتی بازی به انتها می رسد، چه نتایجی به بار می آید.

انواع بازی

۱.بازی با مجموع صفر: در این بازی سود یک بازیگر معادل زیان بازیگر دیگر است.

۲.بازی با مجموع غیر صفر: در این بازی تصمیمات یک بازیگر ممکن است به نفع همه بازیگران تمام شود.

۳.بازی تعاونی: در این بازی امکان سازش و تبانی با دیگران وجود دارد.

۴.بازی غیر تعاونی: در این نوع بازی امکان سازش و تبانی بین شرکت کنندگان وجود ندارد.

کشور هایی که که خواستار تحریم کشور های هدف خود هستند باید یک زمین بازی ایجاد کنند که سود خود را در ضرر کشور های هدف ببینند و برای این کار می توانند خودشان این زمین بازی را ایجاد کنند یا با سازش و همکاری با کشور های دیگر این زمین بازی را بوجود آورند. آقای ریچارد نفیو (معاون ارشد هماهنگ کننده سیاست های تحریم آمریکا در وزارت خارجه آن کشور) برای این منظور راهکارهایی را در کتاب هنر تحریم ها ارائه نموده است:

۱.انتخاب نوع مقابله

۲.شناسایی نقاط حساس

۳.اعمال فشار بر نقاط حساس

۴.ارائه راهکار خروج از فشار

نتیجه این راهکار ها در موارد ذیل خلاصه می شود:

۱.افزایش نارضایتی

۲.کاهش GDP

۳.عقب نشینی از شعار ها و آرمان ها

۴.اجماع بین المللی علیه کشور تحریم شده

بعد از همه گیری بیماری کرونا نقشه تحریم نیزحول این بیماری طبق راهکارهای اشاره شده، تغییر کرد تا همان نتایج تحریم که مد نظر کشورهای تحریم کننده است، به وقوع بپیوندد.

به منظور پیشگیری از شیوع گسترده این بیماری، طرح قرنطینه خانگی و به دنبال آن تعطیل شدن بعضی از صنایع اجرایی گردید که نتیجه آن کاهش GDP برای سال مالی است همچنین باعث بیکاری کارگران نیز گردید که این دلایل باعث افزایش نارضایتی مردم شد پس دولتمردان تصمیم گرفتند برای حل این مشکل از بانک جهانی درخواست کمک کنند تا نارضایتی مردم را کاهش دهند. این شرایط برای کشور های تحریم کننده بسیار مطلوب است چون به نقطه حساس ایران پی بردند.

آمریکا از این فرصت استفاده کرد و فشارها را بیشتر کرد یعنی نه تنها تحریم ها را کاهش نداد بلکه حتی اجازه واردات محصولات بهداشتی برای مقابله با کرونا را نداد همین امر موجب افزایش بیشتر نارضایتی مردم شد؛ این نتیجه بازی کردن در زمین کشور تحریم کننده است. در این زمان بر اساس معادلات کشورهای تحریم کننده هیچ راه خروجی وجود ندارد و باید راهکار ارائه شده آنها را پذیرفت.

برای اینکه بتوانیم از این شرایط خارج شویم باید از زمین بازی دشمن خارج شویم و این تنها راه نجات از این مهلکه است.

کشور های تحریم کننده خواستار آن هستند که فقط خودشان از این بازی سود ببرند و هیچگاه نمی توان انتظار یک راهبرد بهینه به نفع همه ی کشورهای بازیگر در این زمین را داشت زیرا کشور های تحریم کننده سود خود را در زیان و ضرر کشور های هدف می بینند و برای این کار یا به صورت انفرادی عمل می کنند و یا اجماعی بر علیه کشور هدف بوجود می آورند تا بتوانند از این کار سود بیشتری بدست آورند.

حال کشور هایی که هدف تحریم ها قرار گرفته اند نباید در این زمین بازی کنند زیرا هیچ هدفی که بتواند برای آنها سود داشته باشد،  وجود ندارد پس آنها ناگزیرند که یک زمین بازی برای خود ایجاد کنند تا از منافع خود دفاع کنند.

برای ایجاد زمین جدید کشور های هدف تحریم دو راه حل در پیش رو دارند:

۱.نگاه به خارج و ایجاد پیمان های دوجانبه و چندجانبه با کشورهای دیگر تا بتوانند راهکاری برای مقابله با تحریم ها اتخاذ کنند یعنی بتوانند ضرر و زیان های کمتری را دریافت کنند.

۲.نگاه به داخل تا به بوسیله ی این راهکار بتوانند ظرفیت های داخلی را به نقطه ای برسانند که علاوه بر کمتر کردن فشار های ناشی از تحریم بتوانند از ظرفیت های مولد داخلی سود کسب کنند.

در زمانی که ایران به دلیل کمبود وسایل بهداشتی وضعیت نابسامانی داشت، این جوانان ایرانی بودند که با تکیه به دانش و توان داخلی شروع به تولید وسایل بهداشتی کردند که نه تنها نیاز کشور تامین شد بلکه صادرات این وسایل نیز آغاز گردید. این در شرایطی بود که هیچ کشوری به ایران کمک نکرد و ایران توانست با تکیه بر جوانانش از این بحران خارج گردد.

برای رهایی پیدا کردن از تحریم ها نیز باید از زمین بازی دشمن خارج شویم، برای تولید بیشتر باید زنجیره تامین تمامی کالاها را پیدا کنیم. زمانی که این کار را انجام دهیم چند حالت بوجود می آید:

کالاهایی که به صورت کامل در ایران تولید می شوند.

کالاهایی که مواد اولیه آنها وارد می شوند.

کالاهایی که تکنولوژی آنها وارد می شوند.

کالاهایی که به صورت کامل وارد ایران می شود و ایران نه تکنولوژی ساخت آنها را دارد و نه مواد اولیه ساخت آنها را.

طبق اولویت بندی ذیل باید برای تولید کالاها سرمایه گذاری کرد:

کالاهایی که تکنولوژی آنها وارد می شود

با حمایت از این کالا ها می توان تکنولوژی ساخت آنها را نیز به دست آورد و بدین صورت ایران از کشورهای دیگر بی نیاز می گردد مانند نهاده های دامی . به طور متوسط سالانه حدود ۳.۵ میایارد دلار انواع نهاده های دام، طیور و آبزیان وارد کشور می شود که اختلالات ایجاد شده در واردات نهاده های دامی و تأمین و توزیع آنها مشکلات بسیار زیادی را برای تولیدکنندگان ایجاد کرده است.

کالاهایی که مواد اولیه آنها وارد می شود

برای این کالا ها تکنولوژی ساخت وجود دارد اما مواد اولیه آنها وارد می شود که می توان از طریق تجارت با کشور های همسو و کشور های منطقه نیاز کشور به مواد اولیه این کالا ها را بر طرف کرد مانند کره زیرا دام های نژاد ایرانی از چربی کمتری برخوردار هستند.

کالاهایی به صورت کامل وارد ایران می شود و ایران نه تکنولوژی ساخت آنها را دارد و نه مواد اولیه ساخت آنها را دارد

این نوع کالاها بیشترین آسیب را از تحریم می بینند مانند محصولات high-tech که تکنولوژی ساخت آنها به سادگی در دسترس ایران قرار نمی گیرد برای حل این مشکل باید از نخبگان و مخترعین حمایت گردد و در صورت نیاز برای آموزش به خارج از کشور فرستاده شوند.

کالاهایی که به صورت کامل در ایران تولید می شوند

این کالا ها هم باید حمایت گردند و هم باید بین تولیدکنندگان آنها رقابت ایجاد گردد تا محصولاتشان را به هر قیمت و هر کیفیتی در اختیار مردم قرار ندهند مانند کاری که خودرو سازی های کردند.

 

بر این اساس تحریم ها اهداف گونانگونی دارند اما شیوه ی اجرای همه آنها شبیه هم هستند و حتی راه مقابله با آنها نیز شبیه هم هستند:

۱.همانگونه که مشاهده شد فعالیت کردن در زمینی که برای ما طراحی شده است نتیجه ای جز شکست برای ما ندارد پس باید زمین خودمان را طراحی کنیم که از ویژگی های به صورت زیر است

توجه به ظرفیت های خارج از کشور مانند: همکاری با کشور های همسایه و کشور های همسو، سعی در برطرف کردن نیاز ها و مشکلات منطقه و ایجاد پیمان های چند جانبه با کشور های مختلف.

توجه به ظرفیت های داخل کشور که همان طور بیشتر از شرایط موجود است.

۲.زنجیره تأمین کالا ها در کشور متفاوت هستند پس برای حمایت از تولید کالا ها باید با توجه به شرایطشان تصمیم گرفت.

۳.ویروس کرونا نیز مانند تحریم شرایط سختی را برای معیشت مردم و تولید بوجود آورده است که باید از اقشار آسیب دیده حمایت شود تا بتوان اثرات مخرب آن را خنثی کرد.

۴.در بحث تولید، تکنولوژی خیلی مهم است و نباید هدفان این باشد که تکنولوژی را بخریم یا به عنوان تحت لیسانس از آن استفاده کنیم بلکه باید سعی کنیم تا بتوانیم آن تکنولوژی ها را خودمان بدست بیاوریم.


[۱] The Art Of Sanctions