در سومین جلسه از دوره آموزشی «آشنایی با نظام فکری و تربیتی رهبر معظم انقلاب» با عنوان «ریشههای فکری انسان متعالی»، استاد علی جعفری هرستانی به تبیین چیستی «نظام فکری» و تمایز آن از تولید «اجزای فکری» پرداخت. ایشان در این نشست تأکید کرد که رجوع به رهبر معظم انقلاب، رجوع به یک «متفکر محوری» و «مجتهدِ جامعِ دارای نظام فکری» است که دغدغه ارائه اسلام به مثابه یک «مسلک اجتماعی منسجم» را دارد. وی با اشاره به اینکه نظام فکری رهبر انقلاب مبتنی بر «تناظر» جدی میان «جهانبینی» (مبانی نظری) و «ایدئولوژی» (اصول عملی) است، یک مدل تحلیلی جامع برای طبقهبندی و فهم این اندیشه ارائه نمود.
آقای علی جعفری هرستانی، در سومین جلسه از دوره «آشنایی با نظام فکری و تربیتی رهبر معظم انقلاب» که با عنوان «ریشههای فکری انسان متعالی» برگزار شد، مباحث خود را با تبیین مقدمات روششناختی فهم دین آغاز کرد. وی در ابتدا به چند مفروض اساسی اشاره کرد؛ اولین مفروض، جامعیت اسلام و ظرفیت آن برای پاسخگویی به نیازهای همه دورانها بود و مفروض دوم، ضرورت وجود «روش» در رجوع به منابع دینی. او تأکید کرد که فهم دین از دو راه «اجتهاد» یا «رجوع به مجتهد» حاصل میشود و این رجوع، صرفاً به معنای «تقلید» در احکام نیست، بلکه درک عقاید و اخلاق نیز نوعی رجوع محققانه به مجتهد است.
این استاد دانشگاه سپس به تشریح مراتب اجتهاد پرداخت و میان «اجتهاد در اجزا» (مانند فروع فقهی) و «اجتهاد در هندسه معرفت دینی» تمایز قائل شد. وی توضیح داد که مجتهدانی که دغدغه «صورتبندی کلان» و ارائه «نظام فکری» را داشته باشند بسیار نادر هستند. از این منظر، رجوع به اندیشه رهبر معظم انقلاب، رجوع به یک «متفکر محوری» و مجتهد جامعی است که معاصر بوده و دارای نظام فکری اسلامی است. این نگاه، برخاسته از دغدغهای است که ایشان در مقدمه کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» مطرح کردهاند؛ یعنی ارائه اسلام نه به صورت اجزای پراکنده، بلکه به مثابه یک «آیین متحدالاجزاء» و «مسلک اجتماعی» که ناظر به زندگی جمعی انسانها باشد. به گفته این استاد، این «اجتهاد در کلیت نظام فکری اسلامی» باید به مثابه یک «نرمافزار فکری» برای اندیشیدن و عمل کردن مسلمانان عمل کند؛ دغدغهای که در متفکرانی چون شهید مطهری، امام خمینی (ره) و علامه طباطبایی نیز محوریت داشته است.
جعفری هرستانی در ادامه، «نظام فکری» را به مثابه یک «دستگاه فکری» و «اندیشیدن نظاممند» تعریف کرد که دارای ماده (محتوا) و صورت (ساختار) است. وی نظام فکری را «مجموعهای از مبانی نظری و اصول عملی» دانست که در ذهن متفکر به صورت منسجم درآمده و مبنای پاسخ به مسائل قرار میگیرد. او تأکید کرد که تفاوت متفکران بزرگی چون علامه جعفری، امام خمینی و شهید مطهری، لزوماً در محتوا نیست، بلکه در «صورتبندی» و «اجتهاد در نظام» است؛ چنانکه شهید مطهری برای پاسخ به نیاز زمانه، نظام فکری خود را بر دوگانه «جهانبینی» (هستها) و «ایدئولوژی» (بایدها) بنا نهاد.
ایشان صورتبندی خاص رهبر معظم انقلاب را «طرح کلی، منسجم و هماهنگ از مبانی نظری (جهانبینی) و اصول و ارزشهای عملی مبتنی بر آن (ایدئولوژی)» تعریف کرد که ناظر به تکالیف فردی و اجتماعی است. ویژگی ممتاز این نظام، «تناظر» بسیار جدی و قوی میان مبانی جهانبینی و اصول عملی است. به عنوان مثال، ایشان در دیدار کارگزاران نظام در سال ۷۹، پنج اصل جهانبینی (مانند توحید، کرامت انسان و معاد) را در تناظر مستقیم با پنج وظیفه و اصل عملی (مانند عبودیت، تعالی انسان و ترجیح فلاح اخروی) تبیین کردند. این نشان میدهد که در اندیشه ایشان، توحیدی که به عمل و تکلیف اجتماعی منجر نشود، مطلوب نیست.
این استاد و پژوهشگر اندیشه امام خمینی (ره) در بخش دیگری از سخنان خود به تشریح برخی اصول این جدول پرداخت و «کرامت» را «دال محوری» انسانشناسی رهبر معظم انقلاب معرفی کرد، در حالی که این محوریت در اندیشه شهید مطهری با «فطرت» است. به گفته وی، تمرکز بر «کرامت ذاتی انسان» در مبدأ، مستقیماً به اصولی چون «حیات مسئولانه» در مسیر و «اعتماد به مردم» در لایه اجتماعی منجر میشود. همچنین مفاهیمی چون «حرکت کاروانی عالم»، «فرهنگ به مثابه روح جامعه» و «تمدن نوین اسلامی» به عنوان غایت جامعه، در این چارچوب معنا مییابند.
آقای علی جعفری هرستانی در پایان، این مدل را برای کاربست «تربیتی» بازطراحی کرد. وی پیشنهاد داد برای تحلیل مسائل تربیتی، به جای دوگانه جهانبینی/ایدئولوژی، از سهگانه «بینش»، «گرایش» و «کنش» (رفتار) که در ادبیات تربیتی رهبر انقلاب پرکاربرد است، استفاده شود. به این ترتیب، یک ماتریس سهبعدی شامل (مبدأ، مسیر، غایت)، (بینش، گرایش، کنش) و (فرد، خانواده، تشکیلات، جامعه) شکل میگیرد. این مدل میتواند به عنوان یک «دستگاه تحلیلی محاسباتی» عمل کرده و به مربیان کمک کند تا مسائل تربیتی را در ابعاد مختلف تحلیل کرده و راهحلهایی مبتنی بر منظومه فکری رهبر انقلاب ارائه دهند.
گفتنی است، دوره آموزشی «آشنایی با نظام فکری و تربیتی رهبر معظم انقلاب» با همت مجموعه کرامت و با همکاری هسته مکتب امام خمینی (ره) مرکز رشد دانشگاه امام صادق (ع) در پاییز ۱۴۰۴ برگزار شده است.
