گزارش حاضر حاصل بازدید اعضای هسته سیاست کشاورزی و تأمین مالی مردمنهاد «احسانا» از تعاونی شباهنگ شهریار است؛ تعاونیای باسابقه که از سال ۱۳۵۲ تاکنون مسیر رشد و دگرگونی را طی کرده است. در این بازدید، ساختار سهامداری، خدمات مالی و کشاورزی، و چالشهای مدیریتی مجموعه بررسی شده و تصویری فشرده از ظرفیتها و مسیر تحول یکی از موفقترین تعاونیهای کشور ارائه میشود.
شکلگیری تعاونی
در سال ۱۳۵۲، در دشت حاصلخیز شهریار، آرمان گروهی از پیشگامان عرصه کشاورزی و اقتصاد تعاونی به واقعیت پیوست. تعاونی روستایی شباهنگ شهریار با پشتوانه اعتماد ۱۵ روستا پایهگذاری شد تا نه تنها به کانونی برای توسعه اقتصادی تبدیل گردد، بلکه به سنگ بنای تحولی اجتماعی و پایدار در منطقه بدل شود. پیش از آن، یازده تعاونی کوچک بهطور مستقل در شهرستان شهریار فعالیت میکردند. اما با مطرح شدن بحث «اقتصادیسازی تعاونیها» در سال ۱۳۵۲، این تعاونیها در یک مجموعه واحد ادغام شدند. با وجود این ادغام، ساختار اولیه حفظ شد، بهگونهای که اکنون نیز همان یازده گروه اولیه نمایندگانی در مجمع عمومی دارند. به این ترتیب، مجمع عمومی تعاونی شباهنگ از یازده نماینده تشکیل شده است که هر یک از سوی یکی از گروههای مؤسس انتخاب میشوند. سازوکار دقیق این ساختار در بخش سهامداری به تفصیل توضیح داده خواهد شد.
تعاونی شباهنگ در طول این سالها با فراز و نشیبهای مختلفی روبهرو بوده است، که مهمترین آنها بحران ورشکستگی در سال ۱۳۶۴ بود. در آن سال، تعاونی شباهنگ به دلیل بدهیهای سنگین، با ورشکستگی مواجه شد و بدهی آن به بانک کشاورزی به حدود دو و نیم میلیون تومان رسید. در پی این وضعیت بحرانی، تصمیم بر تغییر مدیریت تعاونی گرفته شد. به پیشنهاد حجتالاسلام حاج آقای ثمری، امام جمعه وقت شهریار و شخصیتی مورد اعتماد مردم، آقای سیدمسعود سمائی بهعنوان مدیر جدید تعاونی منصوب گردید تا فرآیند بازسازی و احیای مجموعه را رهبری کند.
آقای سمائی با جدیت و رویکردی قاطع مسئولیت را پذیرفت. او در تلاش برای بازپرداخت سریع بدهیها و ساماندهی امور تعاونی، با هیچکس مماشات نکرد. حتی در اقدامی تأملبرانگیز، برای پدر خود که یکی از بدهکاران تعاونی بود، حکم جلب صادر کرد. این اقدام قاطعانه باعث شد تا دیگر بدهکاران نیز برای تسویه بدهیهای خود پیشقدم شوند و تعاونی از بحران مالی عبور کند.
با مدیریت منسجم و دید اقتصادی دقیق آقای سمائی، که به مدت ۲۷ سال سکان هدایت تعاونی را در دست داشت، شباهنگ به تدریج مسیر رشد و پایداری را پیمود. او از همان روزهای ابتدایی با آیندهنگری اقدام به خرید زمینهای متعدد برای تعاونی کرد؛ تصمیمی که در آینده زمینهساز توسعه چشمگیر مجموعه شد.
از زمان عبور از بحران سال ۱۳۶۴ تا امروز، تعاونی شباهنگ همواره سودده بوده و اکنون با حدود ۲۴۰ کارمند و بیش از ۳۰۰۰ سهامدار فعالیت میکند. گردش مالی این تعاونی بالغ بر ۲/۵ همت و سرمایه آن حدود ۳ همت برآورد میشود.
داراییهای تعاونی شباهنگ عبارتند از:
۱۳ فروشگاه مصرف محلی در شباهنگ و روستاهای اطراف و اپ «شباهنگ مارکت»
دانشگاه علمی کاربردی
راهاندازی ۱۶ واحد اعتباری
انبار ۵۰ هزار تنی در مرکز شهر
تالار پذیرایی
هتلهایی در شمال کشور و مشهد (هتل گل گندم)
استادیوم ۱۲ هزار نفری
استخر دوقلو
و بسیاری دیگر از پروژهها
بیتردید، تلاشها و درایت مدیران و اعضای اولیه سبب شده است که امروز تعاونی شباهنگ شهریار بهعنوان یکی از تعاونیهای برتر کشور شناخته شود و الگویی موفق در عرصه تعاون ایران به شمار آید.
ویدیو معرفی مجموعه شباهنگواحدهای اعتباری
آقای قهرمانلو سرپرست واحدهای اعتباری تعاونی شباهنگ است. بر اساس مصوبه مجلس، تعاونیها مجاز هستند در چارچوب مشخصی با اعضا و کشاورزان تعاملات مالی داشته باشند. در همین راستا، تعاونی شباهنگ نیز با هدف تسهیل دسترسی اعضا به خدمات مالی، شبکهای از واحدهای اعتباری را راهاندازی کرده است.
برای عضویت در این واحدهای اعتباری، متقاضیان باید حداقل یک سهم به ارزش ۱۰۰ هزار تومان خریداری کنند. تعاونی برای تسهیل این فرایند، امکان خرد کردن سهم را فراهم کرده است تا افراد بتوانند متناسب با توان مالی خود بخشی از سهم را خریداری کرده و بهصورت قانونی عضو تعاونی شوند. بدین ترتیب، حتی افرادی که پیشتر عضو نبودهاند نیز میتوانند با خرید جزئی از یک سهم، به عضویت تعاونی درآیند و از تسهیلات آن تا سقف ۲۰۰ میلیون تومان بهرهمند شوند.
تسهیلات اعطایی در این واحدها عمدتاً در قالب قرضالحسنه و مضاربه به سهامداران ارائه میشود. شرایط دریافت تسهیلات بدین صورت است که در صورت افتتاح سپرده جدید، متقاضی باید سه ماه از زمان سپردهگذاری صبر کند تا بتواند وام دریافت نماید؛ اما در مورد سپردههای قدیمی، این دوره انتظار به دو ماه کاهش مییابد.
در زمینه وثیقه و ضمانت نیز ضوابط مشخصی وجود دارد: برای وامهای تا ۱۰۰ میلیون تومان، ارائه سه فقره چک کفایت میکند؛ اما برای تسهیلات ۲۰۰ میلیون تومانی، ارائه سند ملکی الزامی است. سقف پرداخت وام نیز معمولاً بین ۵۰ تا ۶۵ درصد از مبلغ سپرده متقاضی تا سقف ۲۰۰ میلیون تومان تعیین میشود. فرایند اداری اعطای تسهیلات در این واحدها ساده و منظم است و معمولاً بیش از ۱۰ روز کاری به طول نمیانجامد.
از نظر مالی، نرخ کارمزد تسهیلات نیز به تصویب مجمع سهامداران تعاونی میرسد. کارمزد وامهای قرضالحسنه تا سقف ۳۰ میلیون تومان، ۸ درصد است و برای مبالغ بالاتر از ۳۰ میلیون تومان، ۱۰ درصد کارمزد دریافت میشود. همچنین، وامهای مضاربهای با کارمزد ۲۵ درصد پرداخت میگردند. سررسید بازپرداخت تمامی وامها نیز بهطور معمول شش ماهه تعیین شده است.
یکی از تسهیلات ویژه این مجموعه، وام «موتور آب» است که با هدف حمایت فوری از کشاورزان تعریف شده است. این وام در مدت یک روز تا سقف ۱.۵ میلیارد تومان به متقاضیان پرداخت میشود و برای تعمیر یا مرمت چاهها و تجهیزات آبرسانی مزارع مورد استفاده قرار میگیرد. سرعت و سهولت پرداخت این وام باعث شده است کشاورزان آن را یکی از کارآمدترین خدمات تعاونی بدانند.
در حال حاضر، شبکه واحدهای اعتباری شباهنگ حدود ۵۰ هزار عضو سهامدار دارد و میزان نکول تسهیلات در این مجموعه حدود ۶ درصد برآرود شده است که البته هنوز این نرخ صفر درصد است و معمولا با پیگیری ها و جدیت این مطالبات وصول میشود.
نکات مربوط به سهام داری و تشکیل مجمع
سهامداران تعاونی شباهنگ به دو گروه اصلی تقسیم میشوند: گروه اول سهامداران اصلی هستند که سهام تعاونی شباهنگ را در اختیار دارند و از سود تقسیمشده توسط مجموعه تعاونی بهرهمند میشوند. در حال حاضر، ارزش هر سهم تعاونی بیش از ۱ میلیارد تومان است که بر اساس ارزش روز داراییها ارزشگذاری میشود. این ارزیابی هر ۵ سال یکبار تجدید میگردد.
اگر سهامدار بخواهد سهم خود را پیش از پایان این بازه پنجساله به فروش برساند، باید سهم خود را بر اساس ارزشگذاری همان دوره بفروشد. در حال حاضر، سهامداران میتوانند سهام خود را خرید و فروش کنند. اگر سهامدار فوت کند، سهم وی بین فرزندانش تقسیم نمیشود؛ بلکه بایدصلاحیت آنها برای سهامداری احراز یا به توافق برسند که این سهم به یک نفر منتقل شود. تقاضا برای خرید سهم بالاست و در حال حاضر تعاونی بیش از ۳۰۰۰ سهامدار دارد. از این تعداد، حدود یکسوم اعضا کشاورز هستند و مابقی نیز وابسته به بخش کشاورزی، مانند کسانی که در سردخانهها یا سایر زنجیرههای کشاورزی فعالیت دارند.
ساختار مجمع تعاونی بهگونهای طراحی شده است که برای تسهیل تصمیمگیریها و ایجاد فرآیندی پویا، سه هزار سهامدار به گروههای کوچکتر تقسیم شدهاند. هر گروه، از طریق انتخابات، یک نماینده به مجمع اصلی میفرستد تا نظرات و رأی اعضا را جمعآوری و در مجمع مطرح کند. این طراحی بهگونهای است که از هر روستا و منطقه، نمایندگانی میتوانند در مجمع شرکت کنند. به این ترتیب، اعضای تعاونی به نوعی بلوکبندی شدهاند تا نمایندگانشان در مجمع برای رأیگیری حاضر شوند.
سود حاصل از فعالیتهای تعاونی بهطور سالانه میان سهامداران توزیع میشود. علاوه بر این، سهامداران از سهمیههایی برای استفاده از خدمات مختلف مانند استخر، سالن ورزشی، هتلها و سایر امکانات برخوردار هستند.
قاعده عضویت در تعاونی شباهنگ به این صورت است که فرد داوطلب عضویت باید حداقل ۳۰۰۰ متر زمین کشاورزی در شهریار داشته باشد. علاوه بر این، هر فردی که درخواست عضویت داشته باشد، ابتدا باید ۶۰ میلیون تومان به تعاونی هبه کند و سپس ۱۰۰ میلیون تومان سهم خریداری کند؛ به این ترتیب، برای سهامداری، فرد باید حداقل ۱۶۰ میلیون تومان آورده نقدی به تعاونی داشته باشد.
تقسیم سود در تعاونی شباهنگ بر اساس اساسنامه به شرح زیر انجام میشود:
۱۲% بهعنوان ذخیره قانونی که غیرقابل تقسیم است.
۳% به منظور توسعه آموزش تعاون که به سازمان مرکزی تعاون روستایی تخصیص مییابد.
۵% بهعنوان اندوخته احتیاطی برای تسویه مطالبات مشکوکالوصول و هزینههای ناشی از بلایای طبیعی.
۸۰% برای توزیع میان سهامداران بر اساس اساسنامه.
اعضای تعاونی شباهنگ به آینده این مجموعه امیدوارند. سودی که به اعضا تعلق میگیرد، از لحاظ مقداری زیاد نیست و در مجموع شاید حدود ۸ درصد از سرمایه آنها در تعاونی باشد. با این حال، اعضا تمایل ندارند سهم خود را بفروشند و در بانک یا جای دیگری سرمایهگذاری کنند. آنها اینجا را متعلق به خود میدانند و احساس تعلق زیادی به آن دارند. به عبارت دیگر، اعضا بیشتر از منافع مادی، به حس تعلق به تعاونی اهمیت میدهند.
همچنین، باید در نظر داشت که خدمات این مجموعه صرفه اقتصادی زیادی برای اعضا به همراه دارد. تخفیفاتی که اعضا از خدمات مختلف تعاونی دریافت میکنند، در مقایسه با هزینههای واقعی، میزان سود دریافتی آنها را به طور قابل توجهی افزایش میدهد. یکی از خدمات برجستهای که اعضا از آن بهرهمند میشوند، خدمات صادرات و واردات است که زیرمجموعه شرکت نوآوران حیات پاک ارائه میشود. تعاونی شباهنگ دارای کارت بازرگانی برای صادرات و واردات است، به این ترتیب که بخش عمده سهام شرکت نوآوران حیات پاک را خریداری کردهاند و از ظرفیت آن برای فعالیت تجاری استفاده میکنند.
کلینیک گیاهپزشکی و فروشگاه تجهیزات کشاورزی
یکی از خدمات اساسی و مهم تعاونی شباهنگ، فروشگاه تجهیزات و مواد کشاورزی است که بهعنوان یک مرکز تخصصی برای تأمین کود، سموم شیمیایی، آفتکشها و سایر مواد ضروری کشاورزی برای کشاورزان و اعضای تعاونی فعالیت میکند
کلینیک گیاهپزشکی تعاونی شباهنگ که توسط خانم مهندس شمسی،گیاهشناس برجسته و متخصص این تعاونی، مسئول رسیدگی به مسائل کشاورزی و مشکلات گیاهی اعضا است؛ بهطور فعال و مستمر در حال ارائه خدمات مشاورهای، درمانی و پیشگیرانه برای مشکلات گیاهی و کشاورزی است. خانم شمسی به دلیل تخصص و تجربه فراوان در زمینه گیاهپزشکی، اعتماد بسیاری از کشاورزان را بهویژه در شهرستانهای اطراف بهخود جلب کرده است. بهحدی که کشاورزان از شهرهای مختلف کشور از جمله گلپایگان و دیگر مناطق، برای مشاوره و انجام امور کشاورزی خود به تعاونی شباهنگ مراجعه میکنند.
خانم شمسی در فرآیند توزیع کود و سموم شیمیایی دقت بسیار بالایی دارد و همیشه تلاش میکند بهترین و سالمترین محصولات را برای کشاورزان تهیه کند. ایشان بهطور خاص بر رعایت دوره کارنس استفاده از سموم تأکید دارند تا از هرگونه آسیب به خاک، آب و محصولات کشاورزی جلوگیری شود. این نکته بهویژه در سمپاشیها و آفتکشیها اهمیت زیادی دارد و کشاورزان را از خطرات استفاده نادرست از سموم و آفتکشها محفوظ میدارد.
در حال حاضر، حدود ۱۰۰۰ کشاورز سهامدار تعاونی شباهنگ هستند و اکثریت آنها برای تأمین نیازهای کشاورزی خود، از جمله خرید سموم شیمیایی، کودها و دریافت خدمات کلینیک گیاهپزشکی به این مجموعه مراجعه میکنند. این تعاونی به دلیل تخصص و تجربه در زمینههای کشاورزی، توانسته است اعتماد گستردهای از کشاورزان جلب کند و تبدیل به یکی از مراجع اصلی برای حل مشکلات کشاورزی در منطقه گردد.
علاوه بر این، در راستای افزایش رضایت اعضا، سود مازاد برگشتی بهطور ویژه برای کشاورزانی که خرید انجام دادهاند، محاسبه و میان آنها توزیع میشود. این اقدام، بهویژه برای کسانی که بهطور مستمر از خدمات و محصولات تعاونی استفاده میکنند، ایجاد انگیزه کرده و به گسترش و تقویت تعاملات میان کشاورزان و تعاونی شباهنگ کمک میکند.
در سالهای پیش از شروع بحران کرونا، تلاشی جدی برای عقد قرارداد سرمایهگذاری مشترک با یک شرکت هلندی جهت همکاری در پروژههای کشاورزی در شهریار انجام شد. این قرارداد بهمنظور گسترش ظرفیتهای کشاورزی و افزایش سودآوری تعاونی شباهنگ طراحی شده بود. متأسفانه، به دلیل شیوع ویروس کرونا و شرایط اضطراری جهانی، این همکاری به تعویق افتاد و در نهایت ملغی شد.
علاوه بر خدمات فروشگاهی و کلینیکی، تعاونی شباهنگ بهطور منظم کلاسهای ترویجی و کارگاههای آموزشی برای کشاورزان برگزار میکند. این کلاسها شامل دورههای آموزشی در زمینه تکنیکهای نوین کشاورزی، شیوههای بهینهسازی مصرف کود و سم، مدیریت آفات، و کشاورزی ارگانیک است. هدف از این دورهها ارتقاء دانش کشاورزان، آشنایی با جدیدترین روشهای علمی کشاورزی و کمک به بهبود عملکرد مزارع آنها است. این کلاسها باعث میشود که اعضای تعاونی نه تنها از نظر فنی و علمی ارتقاء یابند، بلکه بتوانند با روشهای بهروز کشاورزی آشنا شوند و از این طریق به بهبود شرایط کاری و اقتصادی خود کمک کنند.
نکات تکمیلی
تعاونی شباهنگ در ابتدا با هدف تأمین مواد اولیه کشاورزی مانند بذر، سموم شیمیایی و مواد ضروری کشاورزی برای اعضا تأسیس شد. این تعاونی قصد داشت از طریق تأمین این تجهیزات، به کشاورزان کمک کند و با بهرهبرداری از سود حاصل از فروش این محصولات، خدمات دیگری برای اعضا ارائه دهد. با گذشت زمان، تعاونی به سمت فعالیتهای خدماتی و تأمین مواد غذایی نیز گسترش یافت و مجموعهای از فروشگاهها و خدمات رفاهی راهاندازی شد.
با این حال، برخی از ظرفیتهای زیرساختی و سرمایهای تعاونی هنوز بهطور محدود مورد استفاده قرار میگیرد. بهطور خاص، سوله بزرگی در مرکز شهر وجود دارد که بخش عمدهای از آن خالی مانده است. این سرمایه میتواند به منبعی مولد تبدیل شود که با ایجاد فرصتهای جدید تولیدی، کمک شایانی به توسعه مجموعه کند. به نظر میرسد که با راهاندازی فروشگاه شاهنگ مارکت، امکان راهاندازی طرحهای توسعهای برای استفاده بهینه از این ظرفیتها وجود دارد.
از سوی دیگر، مسئولین تعاونی اذعان دارند که برخی از واحدهای خدماتی و رفاهی مانند هتلها و سایر امکانات رفاهی، بیشتر بهصورت زیانده عمل میکنند یا تنها قادر به پوشش هزینههای خود هستند. با این حال، به نظر میرسد که با مدیریت و تدابیر مناسبتر، این بخشها نیز میتوانند به سرمایههای مولد تبدیل شوند.
در همین راستا، بهنظر میرسد که تعاونی شباهنگ از ماهیت اصلی خود که به تأمین نیازهای کشاورزان و تولیدات کشاورزی اختصاص داشت، فاصله گرفته است. در حالی که این تغییر در رویکرد ممکن است در ابتدا بهعنوان گامی رو به جلو به نظر برسد، اما تعاونی به تدریج به سمت مدل شرکتی و خدماتی گام برداشته است و از پتانسیلهای تولیدی و مشارکت فعال اعضا که در بدو تأسیس وجود داشت، فاصله گرفته است.
در اصول تعاونیها، مشارکت اعضا نه تنها بهمعنای داشتن سهام است، بلکه باید به صورت فعال در فرآیندهای تولیدی و اقتصادی مشارکت کنند. با این حال، بهرغم علاقه و تعهد عمیق اعضا به تعاونی، ظرفیتهای مشارکتی و هویتی تعاونی در حد مطلوب بهرهبرداری نشده است. این وضعیت نشان میدهد که تعاونی شباهنگ از ماهیت مردمی خود که در ابتدا بهعنوان یک نهاد جمعی و تعاونی تأسیس شده بود، فاصله گرفته است.
همچنین، به نظر میرسد که تعاونی شباهنگ اکنون بیشتر درگیر بروکراسیهای سازمانی شده است و این امر باعث شده که روحیه مردمی و محلی که باید در ساختار تعاونی وجود داشته باشد، کاهش یابد. مسئولین تعاونی خود اذعان دارند که به دلیل تمرکز بر روی بخشهای سرمایهبر و با بازدهی طولانیمدت، ممکن است الگوی فعلی این تعاونی به راحتی در سایر مناطق قابل تکثیر نباشد.
در نهایت، میتوان گفت که تعاونی شباهنگ به رغم تمام دستاوردهایش، همچنان از ماهیت اصیل تعاونیهای مردمی فاصله دارد. این تعاونی باید در کنار بهرهبرداری از خدمات و فعالیتهای جدید، فرصتهای تولیدی و مشارکت اجتماعی خود را تقویت کند تا بتواند به اهداف اولیهاش، که ارتقاء رفاه جمعی و کمک به کشاورزان است، بازگردد.
پیوست:
اساسنامه تعاونی شباهنگ
صوت جلسه
