به نظر شما خانواده و تحصیل رقیب همدیگر هستند یا رفیق همدیگر؟ این دو نهاد و به طور کلی امور کاری، تحصیلی و زندگی در ایران رفاقت خوبی ندارند. گذشته از توصیههای دینی و انقلابی، دنیا در زمینه این رفاقت بسیار پژوهش کرده است و سازوکارهای فراوانی را اجرا میکند. خوب است ما دانشگاهیان، خطمشیگذاران آموزش عالی و کاندیداهای ریاست جمهوری قدری درباره آنها بدانیم.
روزهای پایانی اردیبهشت که مصادف با روز ملی جمعیت است دوباره بحران جمعیت و روند کاهشی آن در دستور کار رسانههای دلسوز ایران قرارگرفته است. لابهلای اخبار کودک کشی در فلسطین و اخبار انتخاباتی، هرازگاهی اخبار و مستندهایی از بحران جمعیت به چشم میخورد. گفتگوی ویژه خبری شبکه دو صداوسیما نیز روز چهارشنبه ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۰ به این موضوع اختصاص داشت. آقای سید مرتضی خاتمی، عضو کمیسیون بهداشت مجلس شورای اسلامی در این برنامه حضور داشتند و یک آمار تکان دهندهای ارائه کردند: «کاهش موالید در قشر تحصیلکرده به دلیل تحصیل آنان در سن باروری بیشتر است و باید بر آن چارهاندیشی شود.»[۱] این آمار نگرانکننده در سال ۱۳۹۸ نیز از زبان مدیرکل دفتر «سلامت جمعیت، خانواده و مدارس وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی» مطرح شد که گفتند: «کمترین نرخ باروری در کشور متعلق به افراد تحصیلکرده است که گروه مرجع نیز به شمار میروند … و میتوانند روی دیگر گروههای سنی تأثیر بگذارند.»[۲] در این یادداشت سعی خواهد شد که مسیری برای چارهاندیشی درباره نرخ پایین باروری قشر دانشگاهی آغاز شود.
طبیعی است که با وضعیت امروز دانشگاه ایرانی، بانوان در حال تحصیل بهسختی میتوانند بین تحصیل و فرزند آوری جمع کنند. دانشگاه ایرانی رفاقتی با خانواده و فرزند آوری ندارد که هیچ، بلکه آن را رقیب و حتی دشمن خود میداند. این جمله که «اگر میخواهی جدّی درس بخوانی، فعلاً دور فرزند آوری خط بکش!» توصیهای است که دانشگاه و دانشگاهیان ایرانی بهصورت صریح یا ضمنی به زوجهای جوان دارند. زوجهایی که سنین اصلی باروری خودشان را در همین دانشگاهها میگذرانند. آیا میشود روزگاری فرابرسد که دانشگاه ایرانی با خانواده و فرزند آوری رفیق شوند؟ آیا میشود مؤسسههای علمی در ایران خانواده-محور بشوند؟ ظاهراً نهاد علم و خانواده در برخی کشورها رفاقت و پیوند عمیقی با همدیگر دارند یا میخواهند داشته باشند. در این زمینه قدری وضعیت چند دانشگاه در آلمان را مرور میکنیم.
گواهی «دانشگاهِ خانواده- دوست»[۳] در آلمان
یکی از گواهیهایی که دانشگاهها در آلمان میگیرند و در رتبهبندی و جذب دانشجو و استاد مؤثر است گواهی «دانشگاهِ خانواده-دوست» است. گویا در آلمان به این نتیجه رسیدهاند که خانواده نهتنها رقیب دانشگاه نیست بلکه این دو نهاد میتوانند دوست و رفیق همدیگر باشند و سازوکارهایی برای این پیوند و رفاقت نیز ایجاد کردهاند. یکی از این سازوکارها توسط سازمان و اندیشکده «کار و زندگی»[۴] ایجاد شده است. این سازمان که ذیل بنیاد هریت[۵] آلمان (یکی از بزرگترین بنیادهای خصوصی آلمان) شکلگرفته است، در پی ایجاد تعادلی بین امور کاری و امور زندگی شاغلان در این کشور است. در این راستا سازمانهای مختلف را بنا بر درخواست خودشان مورد بازرسی قرار میدهد و به آنها گواهی «خانوادهدوستی» را اعطاء میکند. سازمانها و دانشگاهها طوری عمل میکنند که بتوانند این گواهی را دریافت کنند و بعدها در معرفی دانشگاه و جذب استاد و دانشجو از آن بهره ببرند. البته موضوع «تعادل بین کار و زندگی»[۶] تاکنون مورد توجه بسیاری از پژوهشگران در دنیا قرار گرفته است که در انتهای این یادداشت برخی نمونهها ذکر شدهاند. دانشگاههای مختلفی مثل دانشگاه اِرفورت[۷]، دانشگاه هوهنهایم[۸]، دانشگاه استرابورگ[۹]، دانشگاه هایدلبرگ[۱۰]، دانشگاه بوخوم[۱۱] و دانشگاه فنی برلین[۱۲] تاکنون این گواهی را دریافت کردهاند[۱۳]. برای بررسی بیشتر به سازوکارهای ایجاد شده در یکی از دانشگاههای دارنده این گواهی مراجعه کردیم.
«دانشگاه فنی برلین»[۱۴] به عنوان قدیمیترین و اولین دانشگاه فنی آلمان شناخته میشود. امروزه علاوه بر رشتههای فنی، رشتههای علوم انسانی و علوم اجتماعی مثل اقتصاد و مدیریت را نیز در خود جای داده است. این دانشگاه جزء بزرگترین و برترین دانشگاههای جامعه آلمانی است و برای تقریب به ذهن، جایگاهی شبیه به جایگاه دانشگاه صنعتی شریف در ایران دارد. این دانشگاه به دلیل فعالیتهای دفتر «امور خدمات خانواده»[۱۵] واقع در بخش «سرمایه انسانی دانشگاه» موفق شده است که در سال ۲۰۲۱ گواهی خانواده دوستی را دریافت کند. بنا بر آنچه در متن این گواهی[۱۶] آمده است، برخی اقدامات انجام شده توسط این دانشگاه عبارتاند از:
– فرصتهای فراخوان برابر برای دانشمندان زن و مرد
– برگزاری رویدادها به صورت مجازی برای دانشجویان دارای فرزند
– تعطیلات انعطافپذیر برای مراقبت از کودک
– بینالمللی سازی و کمک به سازگاری خانوادهها
– مدیریت سلامت دانشگاه همراه با سازگاری
– گروه کاری «کارکردن با موبایل»
– پستهای اینستاگرامی درباره پیشنهادهای دفتر امور خانواده در صفحه اینستاگرام دانشگاه
– ارائه و گفتگوهای در هنگام ناهار درباره «پوشک و علم»
– ارسال نامه اطلاعات به دانشجویان دارای فرزند برای جبران کاستیها
– ارائه برای برخی دورههای «معلم خصوصی»
– همهگیری کرونا: تعطیلی برخی روزها برای والدین، بهروزرسانی دائمی صفحه مربوط به سلامت، آموزش در خانه و غیره.
دفتر امور خانواده در این دانشگاه سازوکارهای مختلفی را برای استادها، کارکنان دانشگاه و همچنین دانشجویان تدارک دیده است. برای نمونه ساعات کاری را برای کارکنان به صورت کاملاً انعطافپذیر طراحی کردهاند تا بتوانند به راحتی کارشان را با امور خانوادگی هماهنگ کنند یا مثلاً برای زمانهایی که فرزندان کارکنان دچار بیماری بشوند، میتوانند تا ده روز کاری در سال مرخصی بگیرند و بخشی از سایر مرخصیها نیز مربوط به خانواده است. بخش دیگری در دفتر امور خانواده این دانشگاه فعال است که به دنبال ارائه پیشنهادهای مختلفی در راستای «مطالعه با وجود کودک» است. در این بخش پیشنهادها، مشورتها و مهارتهای مختلفی را برای گذران دوران کلاس و پایاننامه و کارآموزی ارائه میدهند.
نفع این رفاقت برای دانشگاه
شاید در نگاه اول گمان شود که رفاقت خانواده و دانشگاه به زیان دانشگاه و فعالیتهای علمی است ولی در ادامه استدلال میشود که اینگونه نیست. اتفاقاً یکی از شیوههای مؤثر در راهبری دانشگاه، توجه به خانواده است. کسانی که در دنیا حوزه حکمرانی علم و پژوهش یا حکمرانی آموزش عالی را به طور عمیق سوژه مطالعاتی خود قرار دادهاند بر این باور هستند که همه ابزارها و سازوکارهای حکمرانی برای راهبری دانشمندان و دانشگاهیان باید توجه مضاعفی به سطح خرد یعنی شخص دانشمند و پژوهشگر داشته باشد. پژوهشگر و دانشمند تنها نقطه عبور الزامی برای راهبری و ایجاد تغییر در علم و پژوهش است لذا همه سازوکارها باید مبتنی بر این نگاه تنظیم شوند. هرگونه ابزار و سازوکاری که ماهیت و شرایط پژوهشگر را در نظر نگیرد محکوم به شکست است، به همین خاطر همه ابزارها موجود در عرصه حکمرانی علم بیش از آنکه با زبان ابلاغیه و بخشنامه و دستوری باشند، با زبان فرهنگی و از جنس تغییر محیط دانشمند و پژوهشگر است تا از این طریق خروجی پژوهشهای آنها را تغییر دهند.
یکی از محیطهای بسیار نزدیکی که دانشمند و پژوهشگر در آن زیست میکند، خانواده است. بالأخره شخص دانشمند و پژوهشگر تحت تأثیر محیط خانواده خودش است. انتخاب مسیرهای پژوهشی، نوع پژوهش، روش پژوهش و … متأثر از محیط پیرامونی پژوهشی و یکی از آنها نیز الزاماً خانواده اوست. مثلاً یک پژوهشگر که برای انجام پژوهشی میدانی از نوع قومنگاری نیازمند حضور چندماهه و بعضاً چند ساله در یک محیط خاص مثلاً شهر دیگری است، بدون حمایت و پذیرش خانواده، این امر بسیار سخت خواهد بود. اینکه خانواده شخص پژوهشگر، او را تشویق به حضور در یک خط پژوهشی یا حضور در یک مؤسسه پژوهشی خاص میکنند و نسبت به یک خط پژوهشی یا مؤسسه پژوهشی دیگر رضایت ندارند، در انتخابهای پژوهشگر اثرگذار خواهد بود. اگر خانواده یک پژوهشگر خواستار رفاه مادی بیشتری باشد احتمالاً برای یک پژوهشگر بسیار سخت و جانکاه خواهد بود که مسیرهای پژوهشی مورد علاقه خود ولی بدون پول یا با رفاه مادی پایین را انتخاب کند و پژوهشگر بر خلاف میل و علاقه خودش، دنبال پژوهشهای پر پولتر میگردد. بنابراین یکی از مهمترین محیطهای اثرگذار در تصمیمهای پژوهشگر، محیط خانواده و شرایط اوست.
دانشگاه میتواند با توجه کردن به خانوادهها و ایجاد حس حمایتی در آنها، دانشگاهیان را در حوزههای تخصصی و علمی خودشان ثابتقدمتر کند. شما یک عضو هیئتعلمی را فرض کنید که خانواده او از دانشگاه راضی است و همیشه او را تشویق به پرکاری میکند و کاستیها را جبران میکنند و از طرف دیگر یک عضو هیئتعلمی را فرض کنید که خانواده او از دانشگاه راضی نیست و خود را رقیب دانشگاه میداند و دائماً در حال بدگویی نسبت به دانشگاه است. آیا حال و هوای این دو عضو هیئتعلمی در تدریس و پژوهش در دانشگاه یکی خواهد بود؟ قطعاً یکسان نخواهند بود. بنابراین خانواده محوری در مؤسسات علمی یکی از مهمترین سازوکارهای حکمرانی علم است که موجب ارتقاء کیفیت فعالیتهای علمی خواهد شد. حتی این سازوکار بسیار مهم با یک طراحی میتواند در راستای ترویج بخشی از موضوعات و مسائل پژوهشی نیز به کار گرفته شود. «دانشگاه فنی برلین» که در سطور فوق مطرح شد، خانواده محوری را برای خودش بسیار با اهمیت میداند و علت این اهمیت را در چند بند ذکر کرده است[۱۷]:
– افزایش جذابیت دانشگاه برای کارکنان مرد و زن
– کسب مزیت رقابتی برای دانشگاه در بازار متقاضیان خارجی در نتیجه جذب سرمایههای بخش خصوصی
– تقویت رضایت و انگیزش کارکنان، استادها و دانشجویان داخل دانشگاه
– ترویج یک تغییر فرهنگی
– افزایش قدرت رقابت در رقابتهای ملّی و بینالمللی
– عدالت خانوادگی = ارتقاء سلامت در کار و مطالعه = حفظ توانایی برای کار
– کسب تصویر بهتر برای دانشگاه
نفع این رفاقت برای خانواده
معمولاً در رقابت خانواده با کار یا تحصیل، خانواده همیشه بازنده است لذا این رفاقت برای خانواده نیز بسیار ضروری و سودمند است. بخشی از علتهای این سودمندی در تشویقهای اسلامی و انقلابی در توجه به خانواده ریشه دارد. خانواده نیازمند توجه است و از همراهی با یکی از اعضای دانشگاهی خود حس و حال خوبی خواهد داشت. عدم توجه به خانواده یعنی رکود جمعیت. برای کشوری که تا چند سال بعد رشد جمعیت آن منفی خواهد شد و به ناچار باید واردکننده نیروی کار باشد، توجه به خانواده و فرزند آوری از واجبات آن است. همه نهادها و سازمانها باید توجه وافری به خانواده و مشکلات آن داشته باشند تا بحران جمعیت از این وخیمتر نشود. هرچه دانشگاهها به نسل و خانواده کارکنان، استادها و دانشجوها توجه کند، آنقدر خانوادهها همراهتر و پر فرزندتر خواهند بود.
جمعبندی و پیشنهاد
امروزه اکثر کارگزاران، در بخش پیشنهادها، منتظر شنیدن ساختاری جدید، قانون جدید، ابلاغیه و … هستند. اگر پیشنهادی از جنس ساختار و دستورالعمل و بخشنامه باشد مسموع واقع میشود وگرنه توجهی به آن نمیشود. باید گفت که اصلاح آموزش عالی و حکمرانی علم از ساختار و سازوکار شروع نمیشود. تغییر در فضای علم از سنخ فرهنگ است و باید سرمایهگذاریهای ابتدایی روی تغییر نگرش و منش عاملها باشد. برخورد ساختاری و سخت با نظام علمی، نهتنها آن را بهبود نخواهد داد بلکه پایههای آن را میخشکاند. لذا پیشنهاد این یادداشت هم از سنخ فرهنگی و عامل محور است تا اینکه ساختار محور و خطمشی محور باشد. پیشنهادی از جنس ایجاد سازوکار «دانشگاه خانواده- دوست» یا ساخت سازمانی برای ایجاد تعادل بین امور کاری، امور تحصیلی و امور زندگی و خانوادگی هنوز زود است. اگرچه برخی ساختارها مثل دفاتر امور زنان و خانواده در برخی دانشگاه ها شکل گرفته است ولی مثل اکثر رویههای حمایت از زنان که در جامعه ایرانی حاکم است سویهها و پیشفرضهای خاصی دارند و عمدتا متمرکز بر امور بانوان هستند و نه خانواده.
پیشنهاد میشود که رویههای توجه به خانواده در دانشگاههای کشورهای مختلف مورد بررسی قرار گیرد و در قالب فیلمهای مستند، یادداشتها، برنامههای تلویزیونی، رادیویی و … پخش شود. شاید از این طریق، قدری تصورها درباره خانواده- محوری عوض شود. شاید این تصور ایجاد شد که خانواده- محوری صرفاً یک امر دینی یا امر ولایت نیست بلکه یکی از ضرورتهای کارکردی علم و دانشگاه است. دانش و دانشگاهیان با توجه کردن به خانوادهها میتوانند گامهای مؤثرتری در بهبود نظامهای علمی بردارند. بنابراین پیشنهاد اصلی یک حرکت فرهنگی در زمینه ترویج رفاقت خانواده و دانشگاه و خانواده-محوری در نظام علمی است.
برخی منابع مورداشاره و مفید:
CohenMiller A. S. * , Sagitova R, Ogay S, Tselenko Y, Shakhmanova A, Saburova A(2018) What is a Family-Friendly University Campus? A Pilot Study to Develop Student Research and Provide Practical Results, American Journal of Qualitative Research, Vol.2, No.2, pp. 103-119.
Cannizzo, F., & Osbaldiston, N. (2016). Academic work/life balance: A brief quantitative analysis of the Australian experience. Journal of Sociology, 52(4), 890-906.
Martinez, Edna, Ordu, Chinasa, Della Sala, Matthew R., & McFarlane, Adam. (2013). Striving to obtain a school-work-life balance: The full-time doctoral student. International Journal of Doctoral Studies, 8, 40-59.
Rantanen, , Kinnunen, U., Mauno, S., & Tillemann, K. (2011). Introducing theoretical approaches to work-life balance and testing a new typology among professionals. In Creating Balance? (pp. 27-46). Berlin, Heidelberg: Springer.
Williams, J. C., Berdahl, J. L., & Vandello, J. A. (2016). Beyond Work-Life “Integration”. Annual Review of Psychology, 67, 515-539. doi: 10.1146/annurev-psych-122414-033710.
Clark, C. (2000). Work/Family Border Theory: A New Theory of Work/Family Balance. Human Relations, 53(6), 747-770.
Khokher, S. Y., & Beauregard, T. A. (2014). Work–family attitudes and behaviours among newly immigrant Pakistani expatriates: the role of organizational family-friendly policies. Community, Work & Family, 17(2), 142-162.
Humphrey, M., Callahan, J., & Harrison, G. (2015). Living with students: Lessons learned while pursuing tenure, administration, and raising a family. Work, 52(3), 497-501.
Lester, (2013). Family-friendly policies for doctoral students. New Directions for Adult & Continuing Education, 2013(163).
منتشر شده در شماره ۳۳۲۵ روزنامه فرهیختگان
[۱] https://www.iribnews.ir/00D3Q0
[۲] www.irna.ir/news/83577863/
[۳] family-friendly-university
[۴] https://www.berufundfamilie.de/wir-uber-uns/wir-ueber-uns
[۵] non-profit Hertie Foundation
[۶] work-life balance
[۷] https://www.uni-erfurt.de/en/university/working-at-the-university/family-at-the-university
[۸]https://www.uni-hohenheim.de/en/family-friendly
[۹] https://www.uni-stuttgart.de/en/university/profile/family-friendly/
[۱۰] https://www.uni-heidelberg.de/en/university/about-the-university/family-friendly-university
[۱۱] https://uni.ruhr-uni-bochum.de/en/family-friendly-university
[۱۲] https://www.personalabteilung.tu-berlin.de/familie/menue/family_friendly_university/parameter/de/
[۱۳] https://www.berufundfamilie.de/zertifikat-audit-berufundfamilie/zertifikatstraeger-audit
[۱۴] Technische Universität Berlin
[۱۵] https://www.personalabteilung.tu-berlin.de/familie/menue/family_friendly_university/parameter/en/
[۱۶] https://www.berufundfamilie.de/zertifikat-audit-berufundfamilie/zertifikatstraeger-audit
[۱۷] https://www.personalabteilung.tu-berlin.de/familie/menue/family_friendly_university/parameter/de/
