«منشور روحانیت» که در زمستان سال ۶۷ منتشر شد، فقط مربوط به روحانیت آن دوران و سخنرانی یک شخص نبود، بلکه میتواند نقشه راهی باشد تا برای امروز و فردای خود نیز از آن استفاده کنیم. در این نوشته سعی میکنیم با تبیین زمینه و زمانه آن اتفاق، مقصود امام خمینی (ره) را از صادر کردن این پیام دریابیم و آن نکته را برای امروز خود به کار ببندیم.
روحانیت اصیل ضامن حرکت جامعه در مسیر ارزشها و شعارهای انقلاب
جامعه انقلابی را به تعبیر رهبر معظم انقلاب باید همچون قافلهای در حال حرکت به سوی قله از راه پر پیچ و خم، دشوار و پر از دشمنانِ در کمین بدانیم. قافلهسالاران حرکت جامعه در مسیر صحیح خود، روحانیت و در راس ایشان امام جامعه است. ارزشهای حرکت انقلابی که در قالب شعارهای انقلاب نمود مییابند، به مثابه علائم این مسیر هستند. اگر قافلهسالاران این حرکت، به جای حرکت مبتنی بر ارزشهای اسلام ناب و شعارهای انقلاب، این شعارها را که علائم مسیر هستند، نادرست بخوانند، زنگ خطر سقوط جامعه انقلابی با سردمداری اسلام آمریکایی به صدا در خواهد آمد. همان اتفاقی که در بهمن سال ۶۷ بیش از پیش در جامعه جلوهگر شد. در این نوشته سعی میکنیم با تبیین زمینه و زمانه آن اتفاق، مقصود امام خمینی (ره) را از صادر کردن این پیام دریابیم و آن نکته را برای امروز خود به کار ببندیم.
فهم زمینه و زمانه صدور منشور روحانیت
برای درک فضای صدور پیام باید به سخنرانی آقای منتظری در جشن دهسالگی پیروزی انقلاب در ۲۲ بهمن سال ۶۷ اشاره کرد. ایشان در سخنرانی خود، به صراحت در شعارهای انقلاب تشکیک نموده و آنها را تندرویهایی دانست که هم موجب افول در همبستگی ملی و هم موجب دشمنتراشی و انزوا در جامعه بینالمللی شده است و ثبات قدم و اصرار بر آنها را خودمحوری و لجاجت عنوان کرد و تلویحاً خواستار توبه امام خمینی (ره) از مسیر شعارهای انقلاب شد.
صحبتهای آقای منتظری واکنشهای زیادی در جامعه انقلابی آن روز برانگیخت. در فاصله ۱۲ روزه بین آن سخنرانی جنجالی تا صدور منشور روحانیت توسط امام، افراد زیادی در مقام نصیحت و پاسخگویی به ایشان برآمدند. مرحوم روح الله حسینیان در یادداشتی خواندنی در تاریخ ۳۰ بهمن ۶۷، توصیف خوبی از فضای جامعه پس از صحبتهای آقای منتظری دارند: «این روزها در همه محافل بحث بر سر اشتباه ده ساله گذشته مسئولین کشور است. از سلام صبح بخیر رادیو گرفته تا شخصیتهای انقلاب و جلسات خصوصی و عمومی همه جا صحبت از اشتباهات گذشته است».
در این فاصله ۱۲روزه، اتفاق مهم دیگری نیز توسط امام رقم خورد که در منشور روحانیت نیز به آن اشاره نمودند. صدور حکم ارتداد سلمان رشدی نویسنده کتاب آیات شیطانی توسط امام خمینی (ره) در تاریخ ۲۵ بهمن اتفاقی بود که با همراهی بسیاری از کشورهای اسلامی و واکنش اولیهی تند کشورهای غربی مواجه شد. پس از مدتی نیز جبهه غرب از ضربه کاریای که خورده بود، به ستوه آمد و در موضع انفعال قرار گرفت. توضیح آن که یکی از مولفههای گفتمان ضد اسلام ناب، مطرود دانستن جمهوری اسلامی در دنیا بود که آقای منتظری چند مرتبه در سخنان خود از جمله دو بار در سخنرانی ۲۲ بهمن ۶۷ این مولفه گفتمان مقابل را بازتاب داده بود. اما با انتشار کتاب آیات شیطانی و حکم تاریخی امامخمینی (ره) و ایجاد موجی از واکنشهای حمایتی از طرف مسلمانان و دولتهای مسلمان، علاوه بر ترتیب اثر دادن به حکم الهی، برگزاری یک رزمایش جهانی در جهت همراهسازی ملتها برای مقابله با گفتمان مهاجم غربی بود. در واقع امام به واسطه صادر نمودن منشور روحانیت، همزمان هم به جنگ با گفتمان اسلام آمریکایی در داخل مرزها رفت و هم با صدور حکم ارتداد سلمان رشدی به جنگ با گفتمان لیبرال دموکراسی در بیرون از مرزها رفت.
سرانجام بعد از ۱۲ روز امام خمینی (ره) در تاریخ ۳ اسفند عصاره اندیشه خود را در راهبری صحیح انقلاب و موفقیت انقلاب در دستیابی به شعارهای خود در پیامی منتشر نمودند. پیامی که بنا بود به تقابل با گفتمان اسلام آمریکایی با سردمداری روحانیون سکولار و روحانیون متحجر برود. شاید انتخاب تاریخ سوم اسفند، سالگرد بازگشت استعمار و استبداد به ایران، بدین منظور بود که خطر چیرگی اسلام آمریکایی بر اسلام ناب را هشدار دهند (۱) . گفتمان اسلام آمریکایی که در آن روزها توسط ضد انقلاب در افکار عمومی ایران تقویت میشد، اشتباه دانستن آرمانهای انقلاب برای ایجاد تردید، ناامیدی، ناکارآمد نشان دادن اسلام در اداره جامعه با هدف پذیرش سلطه جهانی و هضم در نظم جهانی غربی و شرقی آن موقع بود. انعکاس این خط فکری توسط قائم مقام رهبری ضریب چندبرابر به این خط فکری داده و گفتمان اسلام ناب محمدی که توانایی اداره جامعه را منحصرا در دست اسلام میدانست مورد تهاجم بیسابقه قرار داد.
تحلیل کلنگر منشور روحانیت
آنچه از جانب آقای منتظری مورد هجمه قرار گرفت، شعارهای انقلاب به مثابه علائم مسیر و تشکیک در مسیر طی شده براساس این شعارها بود؛ اما امام خمینی(ره)زمین بازی را به نحو گستردهتری بازطراحی نمودند. گرچه بخش قابل توجهی از منشور روحانیت روایت پیشرفت انقلاب در مسیر شعارهای خود است و همین نکته برای تیتر روزنامهها انتخاب شد، اما ایشان صرفاً در مقام پاسخ به آقای منتظری برای اثبات حقانیت شعارهای انقلاب و مسیر طیشده بر نیامدند؛ بلکه اشکالتراشیهای آقای منتظری را در گستره یک گفتمان تحلیل نموده و خطر اصلی را انحراف روحانیت از مسیر انقلاب و بازگشت ایشان از ارزشها و شعارهای گفتمان اسلام ناب دانستند؛ لذا پیام خود را خطاب به همه روحانیون نوشته و روحانیت اصیل را به عنوان پیشگامان حرکت انقلاب و ضامن سلامت حرکت جامعه در صراط مستقیم انقلاب دانستند.
ثانیاً خطر اصلی را انحراف جامعه از این صراط توسط خواص ذیل گفتمان اسلام آمریکایی در دو شاخه متحجر و سکولار مخصوصا در لباس روحانیت عنوان نمودند که کارشان تشکیک در صراط مستقیم انقلاب و بازگشت از شعارهای انقلاب و غایت مسیرشان استحاله انقلاب است؛ سپس به موفقیت انقلاب در مسیر طیشده خود و حقانیت شعارها پرداختند؛ بنابراین امام در منشور روحانیت علاوه بر تقویت گفتمان اسلام ناب در برابر اسلام متحجر و اسلام سکولار از طریق اثبات درستی شعارهای انقلاب، جلوداری جامعه توسط روحانیت اصیل را لازمه استمرار انقلاب عنوان نمودند. در همین راستا روایتی از روحانیت اصیل را در ابتدا و شاخصههای این روحانیت را در انتهای منشور بیان نموده و نیز ویژگیهای فقه اسلام ناب را به مثابه دستگاه تحلیلگر پیشبرنده جامعه برشمردند. ایشان نسبت به این که خواص ذیل گفتمان اسلام آمریکایی در پستهای کلیدی قرار بگیرند هشدار دادند تا مبادا مسیر انقلاب منحرف شود.
مقاصد امام از صدور منشور روحانیت
بنابر این میتوان مقصود اصلی امام خمینی (ره) را چنین دانست که:
۱. استمرار حرکت جامعه در صراط مستقیم انقلاب اسلامی و پایبندی به شعارهای انقلاب به مثابه علائم این مسیر، جز با جلوداری روحانیت اصیل و فراگیری گفتمان اسلام ناب در جامعه محقق نحواهد شد.
۲. مناصب کلیدی به خواصی از جامعه که به دنبال گفتمان اسلام آمریکایی هستند نباید داده شود.
۳. انقلاب اسلامی از شعارهای خود عدول نکرده است و موفقیت امروز و فردای خود را در عمل به آنها میداند.
۴. کارنامه ۱۰ ساله آن سرشار از موفقیتها در ابتلائات ابتدای انقلاب است.
۵. جامعه اسلامی نیازمند وحدت و یکپارچگی حول ارزشهای انقلاب بوده است.
۶. روحانیت اصیل باید با نفی تحجر و جمود از یک سو و دوری از التقاط و سکولاریسم و لیبرالیسم از سوی دیگر حرکت انقلابی خود را با حفظ وحدت میان خود با هدف ساخت جامعه اسلامی و دنیای اسلامی ادامه دهند.
۷. در این صورت مردم نیز بر ارزشها استوار خواهند ماند (کما این که در زمان صدور منشور روحانیت نیز استوار ماندند و امام نیز برخلاف برخی خواص، مردم را همراه انقلاب توصیف نمودند.)
ثمره برای امروز ما
با تدبیر امام خمینی(ره) مسأله خطر انحراف جامعه اسلامی از سوی روحانیتِ بازگشته از شعارهای انقلاب که در منصب قائم مقامی رهبری بود، رفع گردید. اما آنچه هنوز از بین نرفته، گفتمان اسلام آمریکایی در هر دو شاخه اسلام تحجر و اسلام سکولار است. این گفتمان در میان خواص جامعه رایج بوده و سردمداران این گفتمان در داخل و خارج به دنبال تقویت آن در میان اکثریت جامعه است. لذا دغدغه اصلی دیروز و امروز رهبر معظم انقلاب، فرهنگ جامعه بوده و برای تقابل با این گفتمان، از همان آغاز رهبری به ادبیاتسازی برای این تقابل پرداختند؛ از لزوم «جهاد فرهنگی» گرفته تا «جهاد تبیین» و «جنگ روایتها»، همه و همه با هدف تقویت ایمان و امید به مسیر طیشده و آینده انقلاب است. تنظیم بیانیه گام دوم انقلاب را توسط ایشان میتوان در امتداد منشور روحانیت و توسعه آن تحلیل نمود. میتوان ادعا کرد آنچه در بیانیه گام دوم رقم میخورد، همان مطلوب و مقصودی است که امام در منشور روحانیت بهدنبال آن هستند. روحانی اصیل مبارز و فقیه در میدان و دارای جایگاه رهبری جامعه، به تبیین درست از مسیر طیشده انقلاب و دستاوردهای آن و نیز ترسیم اهداف پیشِ روی جامعه برای استمرار در حرکت انقلابی خود میپردازد. این همان الگویی از روحانیت اصیل است که امام خود مصداق اتم آن بود و در منشور روحانیت نیز بهدنبال آن بود. اما معالاسف هنوز نمیتوان ادعا نمود که جریان فرهنگی کشور از گفتمان اسلام آمریکایی پیراسته شده و ابتکار عمل در نظام فرهنگی کشور بهدست روحانیت اصیل حوزه علمیه بوده و یا اینکه جلوداری حرکت جامعه توسط ایشان دنبال میشود. لذا رهبر معظم انقلاب در دیدار آخر خود با حوزه علمیه در سال ۱۴۰۲، پس از ذکر اولویتداشتن تبلیغ برای حوزه و وظایف حوزه برای این امر، ایجاد یک کانون برای انتظامبخشی به فعالیتهای تبلیغی را توصیه نمودند (۲) . همچنین گرچه حوزه علمیه توفیقات فراوانی در تربیت فقیه و مبلغ داشته است، اما با وجود هشدار ۱۷سال پیش رهبر معظم انقلاب به حوزه علمیه مبنی بر لزوم بهدست گرفتن ابتکار عمل در راهبری دینی جامعه در مواجهه با پدیدههای نو (۳) ، امروز نیاز شتاب چندبرابری برای تحقق این فرمان رهبری حس میشود. بنابراین هم در بعد نرمافزاری نیازمند نظامبخشی به فرهنگ دینی هستیم و هم در در بعد سختافزاری به روزآمدسازی دستگاه فقه از طریق ورود به حل مسائل و نیز اتخاذ راهبرد برای آینده برای بهدست گرفتن ابتکار عمل احتیاج مبرم داریم. همچنین حوزه علمیه باید منشور روحانیت و رهنمودهای رهبری را نصبالعین قرار دهد؛ سایر خواص جامعه از جمله خود روحانیت نیز باید بر اساس شعارهای انقلاب و اهداف بیانیه گام دوم حرکت کنند. آن چه نیاز دیروز، امروز و فردای ماست تشکیل نظام فرهنگی با جلوداری روحانیت اصیل برای تقویت گفتمان اسلام ناب محمدی و تضعیف اسلام آمریکایی در هر دو شاخه متحجر و سکولار و حرکت به سمت اهداف بیانیه گام دوم است. تنها در این صورت است که جهتگیری امام جامعه در حرکت به سمت قلهی تمدن اسلامی، برای آحاد توسط خواص جامعه تبیین شده و لوازم حرکت به سمت قله یعنی ایمان و امید و حفظ یکپارچگی حاصل خواهد شد.
۱) نشریه سیاست روز، علی ذوعلم، اسفند ۱۳۸۴، ص ۳، به نقل از سایت پرتال امام خمینی (ره)
۲) بیانات در دیدار مبلغین و طلاب حوزههای علمیه سراسر کشور در تاریخ ۲۱/۰۴/۱۴۰۲
۳) بیانات در دیدار جمعی از اساتید و فضلا و مبلّغان و پژوهشگران حوزههای علمیه کشور در تاریخ ۰۸/۰۹/۱۳۸۶
