علم‌آموزی و کسب علم یکی از مهم‌ترین دستورات دین مبین اسلام به‌شمار می‌رود. باتوجه به اهمیت کسب علم در دین اسلام، جامعه ایران پیش از انقلاب اسلامی باوجود زمینه‌های معرفتی مذکور، جامعه‌ای عقب‌مانده به شمار می‌رفت و بیش از نیمی از مردم حتی از نعمت سواد که پایه‌ای‌ترین ابزار کسب علم به شمار می‌رود نیز برخوردار نبودند.
در چنین شرایطی خطر استضعاف، آن هم از نوع فکری بسیار جدی بوده و علاوه‌بر اینکه جامعه بیسواد، قدرت تفکر و تأمل و واکنش دقیق نسبت به حوادث پیرامون خود را ندارد، از درون نیز فرهنگ جامعه قدرت بازتولید نخواهد داشت و فرهنگ آن به فرهنگی وابسته تبدیل خواهد شد. برابر آخرین سرشماری که در سال ۱۳۵۵ انجام گرفت، نسبت بی‌سوادی جمعیت شش سال به بالا در ایران ۵۲.۲ درصد و در جمعیت پانزده تا ۴۹ سال، ۵۷ درصد و در جمعیت هفت تا چهارده سال ۲۶ درصد بوده است. این آمار در روستاها به مراتب بیشتر از شهرها بوده‌است. در مناطق روستایی نرخ بی‌سوادی زنان در سال ۱۳۵۰ (هفت سال به بالا)، ۹۱ درصد بود. با این حساب تنها ۹ درصد زنان روستایی به‌زحمت قادر به خواندن و نوشتن بودند و در سال ۱۳۵۵ نرخ بی‌سوادی در مناطق روستایی حدود ۷۰ درصد و در میان زنان روستایی حدود ۸۳ درصد بود. نرخ باسوادی در گروه سنی یاد شده (۶ تا ۲۹ سال) در سال ۱۳۵۶ به حدود ۶۶ درصد رسید و در سال ۱۳۵۷ در حالی‌که نسبت باسوادی برای جمعیت ۶ تا ۲۹ سال در کشور ۶۵.۸ درصد و در مناطق شهری ۸۲.۲ درصد بود، در حالی‌که تنها ۴۸.۵ درصد از روستاییان ۶ تا ۲۹ سال باسواد بودند. نکته شایان ذکر آنست که تعداد نیروی آموزشی در سال تحصیلی ۵۶-۵۷ در مناطق روستایی نسبت به سال قبل حدود ۱۱ درصد کاهش یافت و به نیروی آموزشی و تربیتی مناطق شهری ۱۰.۱ درصد افزوده شد. با وجود آمارهای رژیم پهلوی، سطح سواد عمومی در جامعه نگران‌کننده و آمارهای یادشده بیانگر نرخ بالای بی‌سوادی و آهنگ نامطلوب سوادآموزی در کشور بود. حتی با وجود طرح‌هایی نظیر تعلیمات اکابر، آموزش سالمندان، سپاه دانش، کمیته ملی پیکار جهانی با بی‌سوادی، جهاد ملی سوادآموزی در پیش از انقلاب اسلامی توسط حکومت طاغوت اجرا شده بود، اما بنا به دلایلی نظیر وجود فساد و تشریفات اداری بی‌مورد، نداشتن اهداف منطبق با ویژگی‌های اعتقادی و فرهنگی جامعه، عدم توجه به باسوادشدن زنان و دختران، بی‌اعتنایی به مشارکت مردم و… طرح‌های مذکور با شکست مواجه شد.
با توجه به اهمیت مسئله علم‌آموزی و نقش آن به عنوان یکی از عوامل قدرت ملت‌ها بنا به قاعده «العلم سلطان» (۱) ، امام خمینی(ره) پیش از پیروزی انقلاب اسلامی به اهمیت سوادآموزی تأکید داشته و یکی از اولین اقداماتی که بعد از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی نسبت به آن اقدام کردند، برپایی نهضت سوادآموزی بود. مسئله‌ای که در یک سالگی انقلاب اسلامی محقق شد و ایشان در تاریخ ۰۷/۱۰/۱۳۵۸ با صدور پیامی، دستور به بسیج عمومی و نهضت سوادآموزی دادند. امری که باعث شد تا ظرف ده سال از آغاز نهضت، در مجموع ۹.۳ میلیون نفر موفق به گرفتن کارنامه قبولی از نهضت سوادآموزی شدند. در سال ۱۳۷۵ آمار افراد باسواد به عدد قابل توجه ۷۹.۵۱ ردصد رسیده بود. بر اساس آخرین آماری که توسط معاون وزیر آموزش و پرورش در سال ۱۴۰۲ اعلام شد، نرخ باسوادی در کشور در بازه سنی ۱۰ تا ۴۹ سال به ۹۸ درصد رسیده است نهضتی که با فرمان امام خمینی(ره) و پیگیری مجدانه ایشان و با مشارکت اقشار مختلف مردم به صورت امری عمومی و فراگیر درآمد و برکات فراوانی را در پی داشت. به‌نحوی که در حال حاضر بالغ بر ۹۸ درصد از جمعیت جمهوری اسلامی از نعمت سواد برخوردار بوده و این مسئله بعد از انقلاب اسلامی به طور کامل ریشه‌کن شد.
این پیشرفت اعجاب‌آور نتیجه اهتمام جدی امام خمینی(ره) به مسئله سوادآموزی، مشارکت گسترده مردم در امر سوادآموزی و استمرار این نهضت حتی بعد از ارتحال ایشان بود. امری که توسط رهبر معظم انقلاب حضرت آیت‌الله خامنه‌ای پیگیر این نهضت بوده و به مراقبت و پاسداری از این شجره طیبه که اساس آن توسط امام خمینی(ره) پایه‌گذاری شده بود، پرداختند.
ثمره نهضت سوادآموزی که امام خمینی(ره) در ابتدای انقلاب آغاز کردند، ضمن ریشه‌کن کردن مسئله بیسوادی در ایران، جمهوری اسلامی را در ابتدای دهه ۸۰ آماده حرکت در نهضت نرم‌افزاری کرد. نهضت نرم‌افزاری که به فرمان وارث حقیقی ایشان، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای آغاز گردید و بعد از گذشت حدود یک دهه از این فرمان، باعث پیشرفت‌های شگرف در عرصه‌های گوناگون علم و فناوری شد.
کشوری که سال‌های پیش از انقلاب حجم زیادی از جمعیت آن حتی از نعمت سواد بی‌بهره بود، با تدبیر به موقع بنیان‌گذار کبیر انقلاب اسلامی حضرت امام خمینی (ره) در ایجاد نهضت سوادآموزی و همراهی اعجاب‌آور توده مردم با این نهضت، زمینه را برای پیشرفت در افق‌های بالاتری فراهم کرد. به برکت فرمان تاریخی امام خمینی(ره) در خصوص نهضت سوادآموزی و بسیج همگانی به‌منظور مقابله با این آسیب، بعد از گذشت ۲۰ سال از این فرمان و در سال ۱۳۷۹، جمهوری اسلامی به جایگاهی رسید که بی‌سوادی آسیب نبود و افق‌های جدیدی به‌روی انقلاب باز شد. رهبر معظم انقلاب اسلامی حضرت آیت‌الله خامنه‌ای با طرح مسئله جنبش نرم‌افزاری، به‌نوعی دغدغه امام خمینی(ره) در عرصه علم‌آموزی را پیگیری کردند. اما در این برهه زمانی به دلیل رشد چشمگیر تعداد افراد باسواد در جامعه و حضور بخشی از این قشر در آموزش عالی، آیت‌الله خامنه‌ای فرمان جنبش نرم‌افزاری را صادر کردند. جنبشی که سرآغاز حرکتی سریع در عرصه علم و فناوری بود و پیشرفت‌های اعجاب‌آوری را رقم زد.

۱)  امیرالمؤمنین (ع): علم قدرت است. (شرح نهج‌البلاغه ابن ابی الحدید؛ ج ۲۰، ص ۲۵۳)